مبارزه با گیاهان سمی ، علف های هرز و گونه های غیر خوشخوراک براي چراي دام هاي اهلي

گیاهان سمی کم و بیش در ترکیب گیاهی مراتع وجود دارند، ولی تعداد آنها در مراتع تخریب یافته به مراتب بیشتر از مراتع خوب است.

با بهره برداری بی رویه و غیر اصولی از مراتع،به تدریج گیاهان مرغوب کم و به تعداد گیاهان سمی،هرز و غیر خوشخوراک افزوده می شود که اثر های سوء تغذیه برای روده های مختلف دام ها و چرا کننده در مرتع خواهد داشت.

گیاهان سمی،آن دسته از گیاهان هستند که در ترکیب شیمیایی خود دارای مواد سمی بوده و مصرف آنها باعث اختلالاتی در دستگاه گوارش دام می شود.

سمیت این گونه گیاهان ممکن است با توجه به دوره ی رویش گیاه و یا فصل تغییر کند. به عبارت دیگر در مواقعی از سال بر اثر تغییرات شیمیایی در گیاه و یا شستشوی گیاه در اثر باران های پائیز، سمی بودن آنها کم می شود.البته بعضی از گیاهان سمی در تمام فصل رویش سمیت خود را حفظ می نمایند.

علف های هرز گیاهانی هستند که جزء ترکیب اصلی و کلیمای پوشش گیاهی منطقه محسوب نمی شوند.

گیاه غیر خوشخوراک، گیاهانی که بنا به دلایلی مانند تیغ دار بودن، بوی بد، خشبی بودن و ... دام از چرای آن خودداری می کند . علف های هرز، گیاهان سمی و غیر خوشخوراک مراتع که در مجموع آنها را گیاهان مهاجم مراتع می نامیم، گیاهانی هستند که در شرایط خاص ضررشان بیش از نفع آنهاست.

اکثر گیاهان مهاجم سازگاری زیادی با محیط بومی خود دارند و با قدرت تکثیر زیاد از راه های مختلف مانند تولید بذر فراوان و ریزوم و استولون افزایش می یابند. این گیاهان به دلیل رقابت با دیگر گیاهان موجود در ترکیب گیاهی مرتع باعث تخلیه رطوبت خاک در طول دوره رشد گیاهان (مخصوصا در مناطق خشک) می شوند. اکثر گونه های مهاجم میزبان خوبی برای آفات و امراض گیاهی هستند و منشا آلودگی می باشند. بعضی از آنها دارای ترشحات بازدارنده جوانه زدن بذر و یا متوقف کننده رشد سایر گیاهان (آللوپاتی) می باشند.

افزایش گیاهان سمی، علف های هرز و گیاهان غیر خوشخوراک در مراتع به دلایل زیر می باشد:

چرای غیر اصولی

گیاهان موجود در ترکیب گیاهی مراتع را از نظر خوشخوراکی به سه دسته گیاهان کلاس1 (گیاهان خوشخوراک)، گیاهان کلاس 2(گیاهان با خوشخوراکی متوسط)، گیاهان کلاس 3 قابل چرا و گیاهان کلاس 3 غیر قابل چرا تقسیم می کنند (دکتر معتمدی 1390، رسالهء دكتراي مرتعداري).

 گیاهان کلاس 3 قابل چرا: گیاهانی با خوشخوراکی کم می باشند.که به علت خار دار بودن و یا داشتن اسانس در یک مرحله از رشد مورد چرا قرار نمی گیرند ولی در سایر مراحل رشد، مورد چرای دام قرار می گیرند،یا اینکه تمامی اندام های آن (شامل ساقه، برگ و گل ومیوه)مورد چرا قرار نمی گیرند، بلکه این امکان وجود دارد که تنها یک اندام آن در یک مرحله از رشد مورد چرا قرار گیرد.دراین خصوص می توان به گیاهان بالشتکی و خاردار اشاره کرد که بعضا مشاهده شده است که گلها ی آن و ساقه هایی که زیاد خشبی شده اند مورد چرا قرار می گیرند(رجوع شود به نتایج طرح ملی تعیین علوفه قابل برداشت مراتع کشور- بخش مرتع موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع و دفتر فنی مرتع سازمان جنگلها و مراتع وآبخیزداری کشور).

گیاهان کلاس 3 غیر قابل چرا: گیاهانی می باشند که به هیچ وجه یا به مقدار بسیار کم و آن هم در شرایط گرسنگی مفرط، این امکان دارد که مورد چرای دام قرار گیرند.در این خصوص می توان به گونه های مختلف جنس فرفیون در ترکیب گیاهی مراتع اشاره کرد.

از شخم مرتع و یا سایر عملیات زراعی جهت از بین بردن این گونه ها استفاده می شود و سپس در آن (مرتع) بذرکاری انجام می شود .

نقش شخم زدن در کنترل علف های هرز

تخلیه ذخیره غذایی علف های هرز

ریشه کن کردن و دفن علف های هرز

تحریک جوانه زدن بذر علف های هرز و در نتیجه سهولت از بین بردن آن ها از طریق روش شیمیایی

بالا آوردن ریشه ها و ریزوم ها از خاک و قرار دادن آنها در معرض تابش خورشید و خشک شدن آنها و...

در انجام این عمل (شخم زدن) به نوع گیاه مهاجم توجه داشت، در صورتی که گیاهان مهاجم از طریق ریزوم و استولون تکثیر می شوند، نباید از دیسک برای از بین بردن آنها استفاده کرد، چون دیسک باعث قطعه قطعه شدن ریزوم و استولون می شود، در نتیجه تکثیر این گیاهان بیشتر می شود. در این شرایط به کار گیری دندانه، کولتیواتور یا پنجه غازی بهتر خواهد بود.

استفاده از آتش یکی دیگر از راه های مبارزه با گیاهان مهاجم و علف های هرز می باشد.این روش (آتش سوزی ) در موارد کاملا استثنایی می تواند در مناطق خشک و نیمه خشک مورد استفاده قرار گیرد.

استفاده از آتش برای از بین بردن علف های هرز یک روش تجربه شده، ارزان و ساده در زراعت می باشد ولی در حال حاضر در مراتع ایران بویژه مراتع مناطق خشک و نیمه خشک،به هیچ وجه توصیه نمی شود. تنها در شرایطی می توان اقدام به چنین کاری نمود که در مساحت های کم (صرفا برابر تحقیقات باشد).

روش آتش سوزی علاوه بر حذف پوشش مزاحم ، دفع آفات و امراض نباتی را نیز به دنبال دارد.

از ابزار آتش به عنوان مبارزه با علف های هرز و به عنوان یک عامل اصلاحی در مراتع نیمه مرطوب، مرطوب و تا حدودی در مراتع مناطق نیمه خشک می توان استفاده کرد.

سوزاندن،روشی است جهت بهبود علوفه مراتع چمنی بوده و برای جلوگیری از هجوم بونه ها به علفزارها در مراتع مناطق خشک و نیمه خشک استفاده می شود .

گیاهان مضر و مهاجم مراتع متنوع می باشند و فرم های رویشی متفاوتی دارند.تاثیر آتش بر شکل های زیستی مختلف وحتی خانواده های گیاهی و در شرایط آب و هوایی متفاوت یکسان نیست و ممکن است به جای از بین بردن علف های هرز و گونه های مهاجم به گیاهان مرغوب آسیب برساند. در اثر آتش زدن گیاهان ، موارد ازته درون آنها به صورت کار خارج می شود و با از بین رفتن پوشش گیاهی آن مناطق خشک و نیمه خشک ضمن امکان تشدید فرسایش بادی و آبی ترمیم مجدد پوشش گیاهی آن مناطق بسیار طولانی خواهد بود.

در کل ضروری است در شرایط ایران با انجام پروژه های تحقیقاتی کاربرد آن در مراتع مشخص شود

مبارزه شیمیایی

در این روش با استفاده از علف کش های انتخابی، گیاهان سمی از بین برده می شوند. در بین علف کش ها انواعی وجود دارد که می توان آنها را برای از بین بردن گیاهان خاص (بدون اینکه به گیاهان دیگر صدمه ای وارد شود) به کار برد. این نوع علف کش ها را انتخابی گویند.

در کل کاربرد علف کش ها در مراتع به صورت زیر است:

در احیاء مراتع به روش بذرکاری پس از عملیات شخم جهت آماده سازی زمین و برای جلوگیری از رشد مجدد گیاهان مضر از علف کش ها استفاده می شود.

در اراضی که به دلیل حساسیت به فرسایش کاربرد ادواتی مثل گاو آهن و ... امکان پذیر نیست و یا به دلیل شیب و ناهمواری استفاده از ادوات میسر نمی باشد، با به کار بردن علف کش های انتخابی و غیر انتخابی بر حسب نوع پوشش گیاهی مبادرت به از بین بردن گیاهان هرز می گردد و سپس با روش مناسب بذرکاری می شود.

در احداث نهالستان ها برای عملیات بوته کاری جهت مبارزه با علف های هرز خزانه با استفاده از سموم شیمیایی با گیاهان مهاجم مبارزه می شود.

مقدار لازم برای هکتار و موقع سمپاشی، با توجه به نوع گیاه متغیر خواهد بود.

روش مبارزه بیولوژیکی

این روش در پاره ای اوقات می تواند نتیجه رضایت بخشی داشته باشد، ولی در هر حال استفاده از روش های مبارزه بیولوژیکی باید با مطالعه و دقت کافی همراه باشد. مبارزه بیولوژیکی شامل مواردی می شود که از ارگانیسم ها مانند حیوانات، حشرات و گیاهان با علف های هرز مبارزه می شود. به عنوان مثال نمونه ای از مبارزه بیولوژیک که برای کنترل گیاه Hypericum perforatum که بومی اروپا بوده و در آمریکا گسترش زیادی پیدا کرده و باعث مسمومیت دام می شد، به وسیله سوسک Chrysolina از توسعه و ازدیاد این گیاه جلوگیری شد. این سوسک از برگ گیاه مزبور تغذیه می کند، لارو آن نیز از گیاه مزبور استفاده می کند، که این باعث کنترل و محدود کردن رشد آن می شود. بهره گیری از دام برای از بین بردن گیاهان مهاجم یکی از روش های کاربردی اصلاح و توسعه مراتع می باشد. دام های مختلف نسبت به گیاهان سمی، علف های هرز و گونه های غیر خوشخوراک حساسیت یکسانی ندارند. بعضی از گیاهان سمی برای نوع خاصی از دام مصنوعی می باشد. بنابراین اگر در مرتعی گیاه سمی وجود داشت که بعضی از انواع دام با تعلیف از آن مسموم نمی شوند، می توان از دام غیر حساس برای چرا در این مرتع استفاده نمود. به عنوان مثال انواع دم اسبی ها Equisetum sp. برای اسب و انواع زبان پس قفاها Lupinus sp. برای گاو ایجاد مسمومیت می کنند. لذا در مراتعی که این گیاهان وجود دارد می توان از انواع دیگر دام برای چرا استفاده نمود.

غیر خوشخوراکی بعضی از گیاهان مرتعی به دلیل خاردار بودن آنها است که مورد چرای بعضی از انواع دام قرار نمی گیرد. اگر نوع دام چرا کننده تغییر کند یا در ترکیب گله تعداد آن نوع دام افزایش یابد، به تدریج از مقدار این گیاهان کاسته می شود. به عنوان مثال گیاه خارشترAlhagi camelorum که در اراضی دیم متروکه و مراتع تخریب شده فراوان می باشند مورد علاقه شدید بز می باشد که می توان برای اصلاح این مراتع به افزایش بز اقدام نمود.

گیاهان سمی ایران طبق نظر پاپو به شرح زیر می باشند:
گیاهان تک لپه ای

Araceae:Arum, Biurum, Helicophyllum                                                  

Iridaceae:Iris, Gladiolus, Crocus                                                           

Colchicaceae: Colchicum, Merendera                                                  

Amaryllidaceae: Ixiolirion montanum and ….                                    

گیاهان دو لپه ای

Ranunculaceae: Ranunculus,  Adonis,Delphinium,Ceratocephalus
Berberidaceae: Berberis, Leontice, Bongardia                          
Papaveraceae: Papaver, Glaucium, Roemeria                          
Oxalidaceae: Oxalis                                                                
Geraniaceae: Geranium, Erodium, Biebersteinia                       
Linceae: Linum

Hypericaceae: Hypericum

 Melilotus اغلب اوقات به علت دارا بودن ماده Comarine کم و بیش سمی هستند. برخی از گیاهان ذکر شده مخصوصاً در حالت سبز بودن سمی می باشند، با وجود این کم و بیش ممکن است توسط دام چرا شوند.